ژان شاردن ( مترجم : اقبال يغمايى )
1616
سفرنامه شاردن ( فارسى )
مىباشند ، همچنانكه مسيحيان منتظر ظهور مسيح اند - در اين جا بحث بيشتر دربارهء امام منتظر و معتقدات مذهبى ايرانيان در اين باب هر چند مورد توجه دانشمندان اروپايى است بىمناسبت است . صدر اعظم پس از پايان بردن اين سخنان در حالى كه با نگاهى آميخته به تأسّف و تحسّر و متانت و رزانتى كه در خور شخصيت عالى و شيخوخت وى بود دقيقهاى به انتظار اظهار نظر حاضران باقى ماند ، اما چون از هيچيك آوازى برنيامد و دريافت كه بيشتر آنان منتظر صلاح انديشى ويند ، به دو كه شصت سال از عمرش را به نيكنامى گذرانده بود اعتماد كامل دارند ، و هرچه بگويد به رغبت مىپذيرند سرش را كه به زير افگنده بود بالا گرفت ، رو به آسمان كرد ، نام خدا را بر زبان آورد ، و در حالى كه به يكايك نگريست باوقار و تواضع و طمأنينه گفت : اكنون كه لزوم انتخاب يكى از دو شاهزاده براى پادشاهى مورد تأييد مجمع است به نظر من مصلحت ايجاب مىكند كه حمزه ميرزا هر چند از برادرش صفى ميرزا كوچكتر است به پادشاهى برگزيده شود ، زيرا همگان به خوبى آگاهند زمانى كه شاه فقيد زنده بود نسبت به صفى ميرزا به خشونت و سختگيرى زياد رفتار مىكرد ؛ حتى بيم آن مىرفت كه اين شاهزاده را از نعمت بينايى محروم كند . چنان كه هنگامى كه شاه فقيد از اصفهان به سفر بيرون شد ، اين گمان قوت گرفت زيرا چهره گرفته و ناشاد و مهموم وى بيانگر اعمال يك عمل مشؤوم بود ، و آنچه بيشتر بر واقعيت و صحّت اين گفته دلالت دارد اين است كه شاه در ابتداى بيمارى خود يكى از خواجهها را منفردا بىآنكه كسى همراهش كند سريعا به اصفهان فرستاد ؛ و اين نشانهء ديگر بر اين بود كه مىخواست پسرش را بكشد يا دست كم وى را از حليهء بصر محروم دارد ، و اگر چنين نبود ، پادشاه پيش از اقدام كردن به هر كار مهم چند تن از بزرگان را از قصد خويش آگاه مىساخت و با آنان مشورت مىكرد . به تخصيص در چنين موارد مرا از تصميم خويش بىخبر نمىگذاشت ، زيرا بنا به رسم هميشه زير فرمانهاى شاه نشان مهر صدارت پايين خاتم شاه وجود دارد . بنابر اين انتخاب صفى ميرزا به پادشاهى خالى از دشوارى نيست . زيرا اگر وى به ارادهء شاه به قتل مىرسيد يا نابينا مىشد پادشاهى وى اصولا منتفى بود ؛ و از نظر شرع نيز سلطنت يافتن كسى كه مغضوب پدرش باشد به هيچ روى روا نيست ، پس ما بايد بىهيچ ترديد حمزه ميرزا را به پادشاهى انتخاب كنيم ، و واجب است اين كار هرچه زودتر انجام پذيرد ، زيرا مملكت حتى مدتى كوتاه نمىتواند